
حفظ درختان کهن اصفهان دغدغه اصلی «مسئولان شهری» شد؛ از دستور فوری برای نجات چنارهای عباسآباد تا ممنوعیت کامل قطع درختان!
فاطمه کازرونی: چنارهای کهنسال اصفهان فقط بخشی از پوشش گیاهی شهر نیستند؛ آنها میراثی طبیعی و تاریخی بی بدیلی هستنند که جایگزینیشان به دههها و حتی قرنها زمان نیاز دارد.
در پی انتشار دو سلسه گفت و گو با دکتر نیکبخت پژوهشگر و عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان درباره وضعیت نگرانکننده چنارهای خیابان عباسآباد با عنوانهای: نگرانی درباره زوال «چنارهای اصفهان»؛ از آفَت خطرناک «عباسآباد» تا ضعف مدیریت فضای سبز و ادعای «کمبود آب» و «چنار» بهترین درخت برای اقلیم «نصفجهان»؛ کمبود آب و بودجه بهانه مناسبی برای نابودی درختان نیست! به نظر می رسد اکنون مشاهده نشانههای آفت و ضعف در برخی درختان، به یکی از دغدغههای مدیریت جدید سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری اصفهان تبدیل شده است.
مدیرعامل این سازمان که به تازگی به این سمت منصوب شده میگوید پس از مواجه شدن با موضوع چنارهای عباسآباد، بازدید میدانی از این خیابان در سمت شرقی تا غربی انجام شده و از خیابان بهشتی تا چهارباغ عباسی انجام شده،دستورهایی برای شستوشو، تغذیه و تنظیم آبیاری درختان صادر کرده و برای بررسی تخصصی وضعیت آنها نیز با دکتر نیکبخت، پژوهشگر حوزه چنار، وارد گفتوگو شده است.
او همچنین از تشکیل کمیته فنی، ممنوعیت قطع درختان بدون تصویب کمیسیون ماده ۷ و برنامه استفاده از تصاویر ماهوارهای و هوش مصنوعی برای نظارت بر وضعیت درختان شهر خبر میدهد.
در گفتوگوی پیشرو، دکتر پیام جوادیان مدیر جدید جدید سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان که دکترای مهندسی علوم باغبانی و فضای سبز دانشگاه علوم و تحقیقات تهران را دارد درباره وضعیت چنارهای عباسآباد، اقدامات فوری برای مقابله با آفت پروانه زنبورمانند، ضرورت اصلاح شیوه نگهداری درختان، برخورد با قطع غیرمجاز و برنامههای نظارتی سازمان توضیح میدهد.
خبرآنلاین: آقای دکتر جوادیان! با توجه به گزارشهایی که درباره وضعیت چنارهای اصفهان بهویژه چنارهای خیابان عباسآباد منتشر شده،، نخستین اقدام شما پس از آغاز مسئولیت در سازمان پارکها و فضای سبز چه بود؟
جوادیان: من بیش از ۲۰ سال در حوزه فضای سبز فعالیت کردهام و در دورههای مختلف مسئولیتهایی در این حوزه داشتهام. موضوع چنارهای اصفهان نیز برای من موضوع تازهای نیست. حفظ این درختان دغدغه شهرداری، شورای اسلامی شهر و سازمان پارکها و فضای سبز در دوران جدید است و به ویژه تأکید میکنم که محافظت از درختان کهنسال و چنارهای اصفهان برای ما خط قرمز محسوب میشود چرا که این درختان در حقیقت میراث گذشتگان و امانت آیندگان هستند.
در این ارتباط به خاطرهای از سالهای گذشته اشاره می کنم که در جلسهای با حضور کشاورزان و استاندار وقت اصفهان، بحث تأمین آب مطرح بود. در آن جلسه این موضوع عنوان شد که اگر آب به کشاورزان نرسد، شاید بتوان خسارت محصول را جبران کرد اما اگر چنارهای کهنسال نصف جهان ما خشک شوند، چگونه میتوان آنها را جایگزین کرد؟!

این نگاه برای من بسیار مهم است؛ درختان کهنسال میراث گذشتگان و امانت آیندگان هستند و باید از آنها حفاظت کنیم، در این راستا احیای زایندهرود همچنان مهمترین مسئله و دغدغه برای حفظ این شهر و این زیست بوم کهن تاریخی است، موضوعی که به ویژه در سطح ملی باید یک دغدغه رسانه ای و مورد توجه ویژه مسئولان بالادستی باشد.
خبرآنلاین: پس از انتشار گزارشهایی درباره چنارهای عباسآباد، گویی موضوع را بهصورت میدانی بررسی کردید، برداشت شما از وضعیت درختان این منطقه چیست؟
بله، حدود ۱۰ روز پس از شروع مسئولیتم در سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری اصفهان، موضوع حساسیت و وضعیت چنارهای خیابان عباسآباد از سوی همکاران به من منتقل شد.، بنابراین شخصاً از ابتدای خیابان عباسآباد، محدوده خیابان شهید بهشتی، تا چهارباغ عباسی را به شکل پیاده بازدید کردم و وضعیت درختان را از نزدیک دیدم که این بازدید حدود یک ساعت زمان برد!
در این بررسی، وضعیت ظاهری درختان و شرایط نگهداری آنها را ارزیابی کردم. البته اطلاعات اولیهای درباره شیوه آبیاری و وضعیت نگهداری درختان وجود داشت، اما تأکید کردم که برای رسیدن به تشخیص دقیق، باید موضوع با نظر متخصصان بررسی شود و نمیتوان صرفاً بر اساس مشاهده ظاهری تصمیم گرفت.
پس از این بازدید، با دکتر نیکبخت عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان نیز تماس گرفتم، ایشان درباره چنارهای عباسآباد و همچنین چنارهای محدوده خیابان مشتاق مطالعات فراوانی داشتهاند. قرار شد جلسهای با حضور ایشان و تعدادی از متخصصان برگزار کنیم تا موضوع در قالب یک کمیته فنی بررسی شود و بتوانیم به راهکارهای علمی و اجرایی برسیم.
هدف ما این است که وضعیت درختان بهصورت دقیق واکاوی شود؛ یعنی مشخص شود چه عواملی موجب ضعف آنها شده، سهم آبیاری و تغذیه چیست و آفت مشاهدهشده چه میزان در وضعیت درختان تأثیر دارد چرا که قصد نداریم بدون بررسی علمی، یک عامل را علت قطعی بدانیم.
خبرآنلاین: در این بازدید، چه نشانههایی در این درختان مشاهده کردید؟ آیا ضعف تغذیهای در آنها وجود دارد؟
در بررسی ظاهری، نشانههایی از ضعف تغذیهای در برخی درختان مشاهده میشد؛ از جمله احتمال کمبود عناصری مانند آهن، منیزیم و کلسیم. البته این تشخیص اولیه است و باید با بررسی تخصصی و نظر کارشناسان تأیید شود.
ببینید؛ در حقیقیت درختی که از نظر تغذیه و شرایط محیطی ضعیف شده باشد، مانند بدن انسانی که توان جسمی خود را از دست داده، بیشتر در معرض بیماری و آفت قرار میگیرد. این ضعف ممکن است ناشی از کمبود آب، کمبود عناصر غذایی یا مجموعهای از تنشهای محیطی باشد.
در تجربهای که پیشتر درباره برخی درختان کاج داشتیم، درختان در نگاه نخست آفتزده به نظر میرسیدند اما بررسیها نشان داد تنش و کمآبی نقش مهمی در ضعف آنها داشته است. بنابراین باید میان علت اصلی ضعف درخت و آفتی که به دنبال آن به درخت حمله میکند، تفاوت قائل شویم.
خبرآنلاین: آیا این بازدید منجر به دستورالعملهایی برای رسیدگی فوری و سریع اولیه به مشکل چنارهای منطقه عباسآباد شده است؟
بله، ما برای اینکه رسیدگی به درختان تا زمان بررسی نهایی متوقف نماند، دستورهایی برای انجام اقدامات اولیه صادر کردیم. این اقدامات شامل شستوشوی درختان تا حد امکان، تغذیه آنها، منظمتر کردن برنامه آبیاری و بررسی و مقابله با آفت مشاهدهشده است.
همچنین دستورالعملی برای بهبود وضعیت کیفی خیابان عباسآباد به شهرداری منطقه یک ابلاغ شده است تا اقدامات لازم در این محدوده پیگیری شود. این اقدامات باید با نظارت کارشناسی انجام شوند و در ادامه، بر اساس نتیجه بررسیهای تخصصی، برنامه کاملتری برای حفاظت از درختان تدوین خواهیم کرد.
خبرآنلاین: با توجه به تجربه و تخصص شما در زمینه فضای سبز شهری، آفتی که در چنارهای عباسآباد مشاهده شده تا چه اندازه خطرناک است؟
در تصاویر و بررسیهای اولیه، آفتی مشاهده شد که شما نیز در گفت و گو با دکتر نیکبخت به آن اشاره کرده اید و به نظر میرسد از نوع پروانه زنبورمانند باشد. این آفت خطرناک است و باید جدی گرفته شود. نمونههایی از آفات چوبخوار و پوستخوار نیز در گذشته در شهر اصفهان و دیگر مناطق مشاهده شدهاند که در صورت بیتوجهی میتوانند به درختان آسیب جدی وارد کنند.

در حال حاضر، تا زمان بررسی تخصصی، باید از روشهای اولیه و متداول مقابله با آفت استفاده کرد؛ از جمله بررسی محل فعالیت آفت و اقداماتی مانند ورود به لانه و طعمهگذاری، در صورت تأیید کارشناسان.
البته این اقدامات را نباید درمان قطعی تلقی کرد؛ راهکار نهایی باید پس از بررسی نوع آفت، میزان آلودگی و روش مؤثر کنترل آن تعیین شود.
خبرآنلاین: شستوشوی درختان علاوه بر پاکیزگی ظاهری چه نقشی در بازیابی سلامت چنارها دارد؟
شستوشوی درختان همان طور که بیان شد، فقط جنبه ظاهری ندارد، در حقیقت گردوغبار، آلودگی هوا و ذرات ناشی از تردد خودروها روی برگها مینشینند و میتوانند روزنههای برگ را مسدود کنند؛ در نتیجه، فرایند فتوسنتز و عملکرد طبیعی برگها دچار اختلال میشود.
برگ چنار به دلیل ویژگیهای سطحی و پرزدار خود میتواند گردوغبار زیادی را جذب کند. بنابراین شستوشوی مناسب درختان با آب و در صورت نیاز استفاده از محلولهای مجاز و کارشناسیشده، میتواند به پاکسازی برگها کمک کند؛ در برخی شهرها نیز تجربه شستوشوی دورهای درختان وجود دارد.
البته زمان، تعداد دفعات و شیوه شستوشو باید متناسب با شرایط اقلیمی و وضعیت درختان تعیین شود. هدف، کمک به سلامت درخت است و هر اقدامی باید با نظر متخصصان انجام شود.
خبرآنلاین: در کنار آفت و تغذیه، آیا عوامل محیطی مانند گردوغبار، آلودگی هوا و افزایش شدت تابش خورشید نیز در وضعیت چنارها مؤثرند؟
بله. نمیتوان وضعیت درختان را به یک عامل محدود کرد. آلودگی هوا، گردوغبار، تغییرات اقلیمی، شدت تابش فرابنفش و شرایط آبیاری در کنار یکدیگر بر سلامت درخت اثر میگذارند و این عوامل میتوانند اثر یکدیگر را تشدید کنند.
در تابستان، شدت تابش و دمای بالا فشار بیشتری به درخت وارد میکند؛ اگر درخت از نظر آب و عناصر غذایی نیز در شرایط مناسبی نباشد، آسیبپذیری آن افزایش مییابد، بنابراین برنامه نگهداری باید مجموعه این عوامل را در نظر بگیرد.
خبرآنلاین: در برخی نقاط شهر، به ویژه در کناره مادیهای اصفهان، پیچکها به دور تنه درختان پیچیدهاند آیا این عامل را می توان یکی از عوامل موثر در خشک شدن درختان به حساب آورد؛ اقدامی برای رفع این مشکل در حال انجام است؟
این مطلب صحیح است، در واقع پیچک یا عشقه با ریشههای چسبنده و نفوذکننده خود به تنه درخت متصل میشوند و ممکن است به بافت زنده و بخشهایی از درخت آسیب وارد کنند. در بعضی محدودهها، از جمله اطراف مادیها، اقداماتی برای حذف بخشی از این پیچکها انجام شده است اما همچنان در محدودههایی مانند مادی نیاصرم، فرشادی و بزرگمهر و دیگر نقاط شاهد وجود آنها هستیم.
این موضوع باید بررسی و پیگیری شود؛ البته حذف پیچکها نیز باید اصولی و با توجه به وضعیت درخت انجام شود تا خود عملیات پاکسازی به تنه آسیب نزند.
خبرآنلاین: یکی از نگرانیهای شهروندان، قطع درختان به بهانههای مختلف، از جمله خشکیدگی یا اجرای پروژههای عمرانی است. سیاست مدیریت جدید در این زمینه چیست؟
تأکید میکنم که حفظ درختان خط قرمز ماست. حدود ۲۰ روز پیش دستورالعملی به مناطق ابلاغ کردیم که بر اساس آن، قطع درختان ممنوع است، مگر در مواردی که موضوع در کمیسیون ماده ۷ بررسی و مجوز قانونی صادر شود.
هیچ منطقه یا پیمانکاری نباید شخصاً درباره قطع درخت تصمیم بگیرد. موضوع باید در چارچوب ضوابط و از مسیر کمیسیون ماده ۷ بررسی شود. در این کمیسیون نمایندگان و مسئولان مرتبط حضور دارند و موضوع باید با بررسی کارشناسی و طی مراحل قانونی تعیین تکلیف شود.
اگر درختی بدون مجوز قطع شود، موضوع را از مسیرهای نظارتی و انضباطی پیگیری خواهیم کرد و مسئول مربوط باید پاسخگو باشد.
خبرآنلاین: در صورت قطع غیرمجاز درخت، صرفاً با جریمه مالی برخورد میکنید یا جبران خسارت به شکل دیگری نیز انجام میشود؟
نگاه ما این است که خسارت واردشده به فضای سبز باید تا حد امکان با کاشت درخت جبران شود، نه اینکه صرفاً مبلغی بهعنوان جریمه پرداخت شود. اگر پیمانکار یا فردی مسئول خسارت باشد، باید درخت مناسب را تهیه کند و در محل تعیینشده از سوی سازمان بکارد و مستندات و تصاویر اجرای کار را ارائه دهد.

از نظر ما، این شیوه میتواند اثر بازدارندگی بیشتری داشته باشد؛ زیرا در نهایت باید درخت از دسترفته با اقدام عملی جبران شود. البته نوع، اندازه و تعداد درختان جایگزین باید بر اساس ضوابط و نظر کارشناسی تعیین شود.
خبرآنلاین: نظارت بر عملکرد پیمانکاران فضای سبز چگونه انجام میشود؟
شهروندان میتوانند موارد قطع درخت یا تخلف در حوزه فضای سبز را از طریق سامانه ۱۳۷ گزارش کنند. از این سامانه خواستهایم گزارشهای مرتبط با این موضوع به سازمان نیز منتقل شود تا امکان پیگیری مستقیم وجود داشته باشد.
در کنار گزارشهای مردمی، عملکرد پیمانکاران نیز باید بهصورت مستمر بررسی شود. پیمانکاری که مسئول نگهداری فضای سبز است، در برابر وضعیت درختان محدوده تحت مسئولیت خود پاسخگوست و نمیتواند از مسئولیت نگهداری شانه خالی کند.
خبرآنلاین: گویی طرحی برای استفاده از تصاویر ماهوارهای و هوش مصنوعی برای نظارت بر درختان شهر تدوین شده است؟
ما در حال پیگیری طرحی برای پایش هوشمند فضای سبز شهر هستیم. در این طرح قرار است از تصاویر ماهوارهای با قدرت تفکیک مناسب استفاده شود و تصاویر مربوط به محدودههای مختلف شهر در بازههای زمانی مشخص ثبت شوند.
سپس تصاویر با کمک هوش مصنوعی با یکدیگر مقایسه میشوند تا تغییرات پوشش گیاهی و مواردی مانند حذف یا قطع درختان شناسایی شود. پس از مشخص شدن موقعیت مکانی، کارشناسان به محل مراجعه میکنند و موضوع را از نزدیک بررسی خواهند کرد.
این روش میتواند به شناسایی مواردی کمک کند که ممکن است در بازدیدهای معمول یا در ساعات شب اتفاق بیفتند و از دید ناظران دور بمانند. هدف ما افزایش دقت نظارت و جلوگیری از تخلف در حوزه نگهداری و حفاظت از درختان است.
خبرآنلاین: در نهایت، درباره چنارهای اصفهان چه رویکردی دارید؟ و آیا همچنان این گونه زیبا را برای فضای سبز شهر نصف جهان مناسب میدانید؟
دکتر جوادیان: چنار همچنان یکی از گونههای ارزشمند و مناسب برای اصفهان است؛ البته باید شرایط هر محدوده، وضعیت آب و میکروکلیمای آن را در نظر گرفت. ممکن است در برخی نقاط، گونههای مقاومتری برای شرایط خاص انتخاب شوند، اما این به معنای کنار گذاشتن چنار نیست.

من معتقد هستم که نباید بهراحتی از چنارهای اصفهان چشمپوشی کنیم. درختان موجود، بهویژه درختان کهنسال، باید حفظ شوند و برای تقویت و نگهداری آنها برنامه داشته باشیم. درختان خشکشده نیز باید از نظر وجود پاجوش و شاخههای زنده بررسی شوند؛ در مواردی میتوان با حفظ بخشهای زنده، امکان احیای درخت را فراهم کرد.
در گذشته اصفهان به گونه های درختان خاص خود به ویژه نارون و چنار و سرو در نقاط مختلف شهره بوده اما اکنون بخش زیادی از نارونها از میان رفتند و این جای تاسف دارد، ما نباید اجازه دهیم که چنارهای کهن اصفهان نیز به چنین سرنوشتی دچار شوند.
48

